Iako tri veka razdvajaju dva najpoznatija šp. slikara, maestralnost Dijega Velaskeza Salvador Dali je iskazao nazivajući ga genijem koji je „oslikao vazduh“ u veličanstvenostvenom delu Las Meninas.
Dijego Rodrigez de Silva i Velaskez potiče iz skromne porodice portugalskog porekla iz Sevilje. Sa 11 god. započeo je svoj slikarski put u radionici slikara Franciska Paćega, sa čijom kćerkom se venčava 7 god. kasnije i dobijaju dve kćerke.
Životni cilj Velaskeza bio je dobiti plemićki status, jer u 17. v. slikari su bili viđeni kao obične zanatlije (u rangu sa stolarima). Prvi boravak u Madridu sa idejom da postane slikar kralja Filipa IV je prošao skroz bezuspešno. I kao što je obično bivalo vekovima unazad: dok crkva ne pogura stvari, nema ništa. Zahvaljujući dobrim vezama njegovog svekra slika portret kraljevskog kapelan, prijatelja ovoga, koji je bio impresionaran slikom, pa ga preporučuje kralju. Filip IV ga imenuje kraljevskim slikarom: postaje glavni portretista članova kraljevske porodice, tako da nas njegove slike vode na putovanje vekovima unazad u centar šp. monarhije Zlatnog veka: u tadašnju palatu u Madridu koja postaje njegovo mesto za rad. Treba napomenuti da je decenijama njegov vremenski zahtevniji posao bio birokratske prirode: organizacija putovanja, venčanja, selidbi, bavio se dekoracijom, reformama u palati, vodio računa o ključevima i poštovanju protokola. Pored toga slikao je jako sporo, pa obim njegovog stvaralaštva broji svega 120 dela (jako malo u odnosu na hiljade Karavađovih, recimo). Sve to da bi stigao do plemićke titule, koju mu pred kraj života dodeljuje Filip IV kao vitezu reda Santijaga.
Slika koja tebe posmatra: tajne „Las meninas“
„Male dvorske dame“ nastaje jednog popodneva 1656. god. u Alkazaru Madrida. Naizgled svakodnevna scena na dvoru Filipa IV, ustvari je enigma puna tajni i detalja koji su i danas tema raznovrsnih debata i interpretacija i čine ga najproučavanijim postignućem u istoriji umetnosti.
Zamislite sebe u muzeju Prado sa ogledalom ispred slike, vi okrenuti leđima slici, vidite sebe u ogledalu kao deo platna. Tako se nekad doživljavala slika u Pradu, jer ovo delo je igra ogledala, a i igra zvezda.
Velaskez je oslikao sebe. Ogledalo iza njega uokviruje Filipa IV i Marijanu od Austrije. Prvobitni naziv slike bio je Porodica Filipa IV. Možda su protagonisti kralj i kraljica, koji u tom slučaju, stoje na našem mestu posmatrača i odatle njihov odraz u ogledalu. Ili se Velaskez igra idejom „slika u slici“ slikajući dame pratilje koje su pored infante Margarite. Ili je protagonista stvarno u centru: infanta Margarita. Kao dobar poznavalac astrologije i astronomije, ostavio je trag mističnosti na slici: ako povežemo srca Velaskeza, dama pratilja i Margarite dobijamo 5 zvezda sazvežđa Corona Borealis (sastoji se od 7 zvezda), gde najsvetlija zvezda nosi ime infante: Margarita Coronae. A možda je ipak sam Velaskez protagonista: zahteva da slikarstvo ima intelektualni i plemićki status. Kad je nastala slika, nije imao nacrtani krst reda Santijaga na svojoj odeći. Da li ga je doslikao on sam ili neko drugi je samo jedna od misterija ovog remek dela.
Ako ostavimo po strani tematiku i figure prirodnih dimenzija, slika fascinira zbog tehnike koju koristi. Jedina je njegova slika na kojoj slika plafon. Tehnika ga čini pretečom fotografije: ono što vidimo daleko – mrlja, ono bliže – bistro i jasno. Kad se približimo jako slici, opažaju se pokreti četkice kao mrlja. Ali kako se udaljavamo, figure postaju bistrije i dobijaju jasan oblik. Nije slučajno da ima plafon: prostor koji stvara na slici, svetlost, tehnika da su obrisi figura nejasni, daje vam osećaj prisustva vazduha (pa čak i prisustva prašine) i postiže idealnu perspekspektivu za posmatrača: produbljenost polja i realizam. Na zidu su okačene dve slike čiji originali nose potpis Rubensa.
Kad prođete pored ovog maestralnog dela, ne možete da ne stanete. Ne zato što ono pripada jednom od najpoznatijih španskih slikara, nego zato što vas poziva da otkrijete šta ga čini maestralnim delom.
Dijana Kotorac Madrid, 03.02.2026